Welstand onder de Omgevingswet: wat betekent het voor uw bouwplannen?

Sinds de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024 is het welstandstoezicht ingrijpend veranderd. Gemeenten bepalen nu zelf hoe zij omgaan met eisen aan het uiterlijk van bouwwerken — en dat heeft directe gevolgen voor iedereen die wil bouwen of verbouwen.

Met de komst van de Omgevingswet is het welstandstoezicht verhuisd van de Woningwet naar het gemeentelijke omgevingsplan. Waar vroeger de landelijke Woningwet en de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) de kaders stelden voor de beoordeling van het uiterlijk van bouwwerken, bepaalt elke gemeente nu zelf in haar omgevingsplan welke eisen gelden. Dit geeft gemeenten veel meer beleidsvrijheid, maar zorgt ook voor grote verschillen tussen gemeenten onderling.

Gemeenten kunnen kiezen uit drie vormen van welstandstoezicht. Bij preventief toezicht wordt een bouwplan bij de vergunningaanvraag getoetst aan de welstandseisen uit het omgevingsplan, vaak door een welstandscommissie of een commissie ruimtelijke kwaliteit. Bij repressief toezicht vindt er geen voorafgaande beoordeling plaats, maar kan de gemeente achteraf optreden als een bouwwerk in ernstige mate in strijd is met redelijke eisen van welstand — het zogeheten welstandsexces. Tot slot kunnen gemeenten bepaalde gebieden of bouwwerken aanwijzen als welstandsvrij, waarbij er helemaal geen esthetische toetsing plaatsvindt.

Een belangrijk gevolg van de Omgevingswet is dat er geen wettelijke verplichting meer bestaat om een welstandscommissie in te stellen. Veel gemeenten hebben hun welstandscommissie samengevoegd met de verplichte adviescommissie voor monumenten. Als een gemeente in haar omgevingsplan werkt met open normen voor het uiterlijk van bouwwerken, is zij wel verplicht om beleidsregels vast te stellen die deze normen nader invullen. De gemeenteraad is hiervoor bevoegd en kan deze bevoegdheid niet overdragen aan het college van burgemeester en wethouders.

Voor huiseigenaren die willen bouwen of verbouwen is het dus essentieel om eerst te controleren welk welstandsbeleid de eigen gemeente hanteert. In welstandsvrije gebieden heeft u meer vrijheid in het ontwerp van uw bouwwerk, maar u blijft wel gebonden aan de regels uit het omgevingsplan, de technische eisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) en de excessenregeling. Die laatste bepaling geeft de gemeente de bevoegdheid om in te grijpen als een bouwwerk een ernstige aantasting vormt van het straatbeeld, ook zonder voorafgaande welstandstoets.

Tijdelijke bouwwerken worden onder de nieuwe regelgeving anders behandeld. Onder het Bbl geldt een bouwwerk als tijdelijk als het een beoogde levensduur heeft van maximaal vijftien jaar. Tijdelijke bouwwerken zijn vrijgesteld van welstandstoetsing. Dit is een aanscherping ten opzichte van de oude situatie, waarbij bouwwerken soms dertig jaar als 'tijdelijk' werden aangemerkt om welstandseisen te omzeilen. Wilt u weten welke regels in uw gemeente gelden? Raadpleeg dan het omgevingsplan via het Omgevingsloket op omgevingsloket.nl of neem contact op met uw gemeente.